Afgelopen 12 november was ik bij de uitreiking van het advies van de  Raad voor het openbaar bestuur (Rob)  ”Belichaming van de kundige overheid“.   Een lastige titel,  maar simpel gezegd gaat dit advies over hoe bestuurders keuzes over risico’s maken, hoe ze hier en over incidenten communiceren.  Een paar opvallende uitspraken uit  dit prima adviesrapport wil ik toelichten en waarvan ik hoop dat deze in de praktijk gebruikt gaan worden.

Risico?  Aanvaarden  of pech? 

Terecht stelt de raad vast dat niet alle risico’s te voorkomen of uit te sluiten zijn. De Raad benoemt risicoaanvaarding als een onderwerp van politieke besluitvorming; risico’s worden alleen geaccepteerd als er voordelen tegenover staan en gaat over de morele keuzes rondom de verdeling van risico’s. De huidige praktijk is dat bestuurder moeite heeft over risico’s te spreken met als gevolg dat hoe stelliger de overheid roept dat een project veilig is, hoe groter de weerstand en het wantrouwen jegens dat project.

De moraliteit gaat over wat politiek acceptabel wordt gevonden, zowel in termen van risico nemen als in termen van wie de schade lijdt.  Persoonlijk denk ik hierbij aan de vraag hoeveel overheidsgeld een mensenleven waard is. Dit blijft een lastige discussie die in mijn ogen wel gevoerd moet worden. Recent speelde de discussie over geen dure medicijnen voor ouderen met kanker.

Noodzakelijk is echter om na dit soort besluitvorming los te kunnen laten als overheid. Loslaten betekent vertrouwen hebben in maatschappelijke actoren en andere overheden om volgens de afgesproken verantwoordelijkheidsverdeling te (blijven) handelen. Loslaten betekent daarmee ook dat als het dan toch mis gaat, uiteindelijk gezegd moet kunnen worden ‘dat is een verschrikkelijke pech.

De overheid is (maar) een van de factoren in het risicolandschap.  En het openbaar bestuur moet de verantwoordelijkheden voor risico’s en incidenten breder  trekken door bijdragen te zoeken van burgers, bedrijven en instellingen.

Conclusie is dat over deze risicoaanvaarding een fundamenteel debat moet worden gevoerd binnen de overheid en tussen overheid en burgers. Wat willen wij qua risico accepteren en tegen welke kosten willen wij risico’s beheersen.

De Nederlandse overheid kan de wereld niet managen

Bovengenoemde punten gaan uit van de vooronderstelling dat de overheid altijd bewuste keuzes kan maken rondom risico’s. Het gaat daarbij uit van het principe dat de maatschappij goed te managen is, en het onvoorspelbare niet bestaat.

Dit is toch raar als je bedenkt dat topwiskundigen, de economie met haar vele historische data,  al niet kunnen voorspellen.  Hoe zou een overheid met vele wereldwijde risicoketens en maatschappelijke risicoketens dit dan wel moeten kunnen.  Een mooi voorbeeld is de vraag van de Eerste kamer naar de risico’s van de verstrekte garanties welke Nederland heeft verstrekt.

Wake up; de wereld is onvoorspelbaar! De overheid dient m.i. haar mogelijkheden om alle risico’s te managen of te aanvaarden, niet te overschatten. Simpelweg omdat ze niet bekend zijn. Zij kan zich beter als een risico-intelligente, alerte en flexibele organisatie opstellen en aan de andere kant onze maatschappij innovatief onkwetsbaar maken, ofwel antifragile, zoals de filosoof Taleb het in zijn nieuwste boek noemt.

Hoewel het advies in het rapport, vanuit mijn vakgebied integraal risicomanagement, zeer veel duidelijke handreikingen biedt, blijft het buitengewoon spijtig dat alleen om veiligheidsrisico’s  gaat.  Een “belichaming van de kundige overheid” vraagt m.i.  een integrale blik naar verschillende soorten risico’s, incidenten en oorzaken.